عقل؛ عامل تشخیص زشتی ها و دین؛ ابزار ارتقای عقل + فیلم

اسلام دین اعتدال است و پیامبر اسلام(ص) برای احیای مکارم اخلاقی مبعوث شده اند. پس چرا شاهد تندروی ها، کندروی ها و رفتارهای ضد اخلاقی و حتی ضد انسانی به نام دین اسلام در جامعه هستیم و هر کس با برداشتی از دین، دیگران را به بی دینی متهم می کند؟ چگونه می توان به اصل اسلام و دستورات اسلامی دست یافت و مسلمانی مؤمن و متعادل شد؟

برای دست یافتن به پاسخ این سؤال ها، مسعود اسماعیلی، پژوهشگر حوزه تربیت دینی ، کتابی با عنوان « مؤمن متعادل و تربیت متعادل» را به رشته تحریر درآورده است و طی درس گفتارهایی، با محور قرار دادن مطالب این کتاب، تشریح می کند که چگونه می توان مؤمنی متعادل، همان طور که اسلام ناب محمدی مدنظر دارد، بود.

در ادامه، قسمت چهاردهم این مجموعه با موضوع « چیستی عقل» را با هم می بینیم و می خوانیم.

در ادامه درس گفتارهای مؤمن متعادل و تربیت متعادل به عقل شناسی می رسیم. گفتیم که انسان ترکیبی از عقل و هوس است و با اتکا به روایات هوس را کمی بررسی کردیم و حال می خواهیم ببینیم عقل چیست؟ یکی از مظلوم ترین ها در عالم عقل است. هر کسی هر کاری انجام می دهد مدعی می شود با عقلش چنین تصمیمی گرفته است.

به شرطی ما می توانیم مدعی شویم کاری را براساس عقل و عاقلانه انجام داده ایم که هم عقل و هم هوس را به خوبی بشناسیم؛ گاهی چون هوس را نمی شناسیم حکم هوس را به عقل نسبت می دهیم و به همین دلیل است که می گوییم عقل مظلوم است.

کلمه عقل، عربی است. در کتاب های لغت آمده است که «عقل» حبس کننده حرف و عمل زشت است و کار عقل این است که ما را از کار و حرف زشت باز بدارد. پس عقل مانع ما از انجام گفتار و کردار زشت است، یعنی حتی اگر فردی دین هم نداشته باشد، عقل به او حکم می کند که کار زشت نکند و حرف زشت نزند.

برای همین است که در تربیت، به کودکان ثابت نمی کنیم که حرف زشت، بد است بلکه به محض اینکه می گوییم این حرف زشت است کودک با نور عقل خود متوجه آن می شود. خود کلمه عقل ترمز انسان هاست و به ما در برابر رفتارها و سخنان ناپسند ایست می دهد.

تشخیص بسیاری از رفتارهای خوب و بد با عقل است؛ به خصوص در موارد اخلاقی. مثلاً می فهمم که نباید در حق فردی که به من خوبی کرده، بدی کنم و می فهمم که باید شاکر و سپاسگزار چنین فردی باشم. برای فهمیدن این موارد نیازی به دین نیست و اینها مواردی هستند که دین نیز به آنها صحه گذاشته است. همان خدایی که عقل را در وجود ما قرار داده و پیامبرش را برای بارور کردن عقل بشر و برای اینکه عقل ما را رشد داده و قد عقل را بلند کند فرستاده است.

مبنای دینداری صحیح عقل است. کسی که عقل نداشته باشد دین ندارد. لذا کارکرد عقل تشخیص صحیح و غلط است. عده ای نزد پیامبر(ص) آمدند و گفتند عقل چیست؟ پیامبر فرمودند: إنَّ العَقلَ عِقالٌ مِنَ الجَهلِ و النَّفسَ مِثلُ أخبَثِ الدَّوابِّ، فإن لَم تُعقَلْ حارَت؛ همانا خرد، زانو بند نادانی است و نفس [امّاره] مانند شرورترین جنبندگان است که اگر پایش بسته نشود، بیراهه می رود». (وقتی شتربان ها می خواهند شتر خود را بنشانند، به پای شتر طنابی می بندند که به آن عقال یعنی زانوبند می گویند. این طناب در اصل ترمز شتر است و دیگر شتر نمی تواند حرکت کند. همچنین اعراب برای اینکه چفیه ای که بر روی سرشان قرار می دهند نیفتد، از بندی استفاده می کنند که به آن عِقال می گویند. کار عقال نگهداشتن است).

عقل بازدارنده از ندانم کاری و جهل انسان است و اگر هوس بر انسان حاکم شود بشر مثل خبیث ترین چهارپایان است. کارهایی که برخی از انسان ها در طول تاریخ ها کردند، مثل یزید، ابن مجلم ، شمر و ...انجام دادند، رفتارهایی هستند که هیچ حیوان درنده ای چنین نکرده است. هوس ناپاک ترین مرکب هاست و اگر بازدارندگی نباشد سرگردان می شود.

برخی با دین مشکل دارند و مدام می گویند دین «بکن، نکن، بخور، نخور، محرم، نامحرم و ... » دارد؛ عقل هم همین است؛ شما اگر با دین مشکل دارید باید با عقل هم مشکل داشته باشید. چون عقل هم مدام به شما می گوید این کار را بکن، آن کار را نکن، این حرف را بزن، آن حرف را نزن. این امر و نهی هاست که انسان را انسان کرده و به حکومت عقل در وجود آدمی کمک می کند؛ اما بهترین تعریف از عقل چیست.

رسول خدا(ص) این تعریف را فرموده و بیان کرده اند: عقل نوری در وجود ماست که بین حق و باطل را در محدوده ای که می فهمد جدایی می اندازد. البته باید بدانیم عقل در همان محدوده ای که می فهمد بین حق و باطل جدایی می اندازد نه در همه جا؛ چراکه اگر عقل توان تشخیص حق و باطل در همه جا را داشت، این همه اختلاف در عالم نبود و اصلاً دین لازم نبود.

عقل در محدوده خود، خوب و بد، حسن و قبح، زشت و زیبا و حق و باطل را درک می کند. وقتی حق و باطل را درک می کند، گام بعدی تعقل است. هوس هم دوست دارد میل به باطل و زشتی ها کند و به بدی ها زیاد امر می کند. کار عقل این است که روشنگری کند و بگوید ای انسان حواست را به هوای نفس و شهواتت نده، دقت کن اگر هوا را انتخاب کنی از حیوان پست تر می شوی و اگر حکم عقل را انتخاب کنی برتر از ملائکه می شوی. لذا عقل نوری در وجود ماست که باید بین حق و باطل فاصله ایجاد کند.

باز هم این بحث را ادامه خواهیم داد؛ خدا ما را عاقل و حکومت عقل را ارزانی ما کند.

var player = videojs('player_409023_4397374',{ techOrder: [ "html5" , "flash"],poster:'',width:400,height:300}); videojs.addLanguage('en', {"No compatible source was found for this media.": "مشاهده ی ویدیو نیاز به پشتیبانی مرورگر از codec h264 یا نصب فلش پلیر دارد."}); player.one('play', (function(){ $.post('/fa/ajax/news/video/4397374',{},function (data) {}); })); کد ویدیو دانلود کیفیت اصلی (function() { const embedHtml = ' ' + ' ' + ' ' + ' '; const videoTextAreaId = "videoTextArea_4397374"; const videoCodeBtnId = "videoCodeBtn_4397374"; const videoCodeBtn = document.getElementById(videoCodeBtnId); videoCodeBtn.addEventListener('click', function() { if (document.getElementById(videoTextAreaId).innerText.trim() === "") { document.getElementById(videoTextAreaId).innerText = embedHtml; } }); })(); انتهای پیام